خشایار جنیدی, بیبیسی
با گسترش اعتراضهای ضدحکومتی در ایران، پرچم شیر و خورشید بارها در تصاویر منتشرشده از تظاهرات در شهرهای مختلف دیده شده است.
نشان شیر و خورشید روی پرچم سهرنگ ایران که هویتی تاریخی و ملی دارد، پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ جای خود را به نشان جمهوری اسلامی داد و برای حاکمان جدید به نمادی از دوران گذشته تبدیل شد.
با وجود حذف رسمی نشان شیر و خورشید از پرچم و اسناد اداری ایران به دستور آیتالله روحالله خمینی در سال ۱۳۵۹، این پرچم جایگاه تاریخی خود را میان ایرانیان حفظ کرده و برای بسیاری مترادف با پادشاهی خاندان پهلوی بوده است؛ هرچند تاریخ کاربرد این نشان به سالهای بسیار دورتر بازمیگردد و ریشهای مذهبی و فرهنگی دارد.
محمدرضا پهلوی، آخرین پادشاه ایران، در هفتم مرداد ۱۳۵۹ طی مراسمی رسمی در قاهره، مصر، تشییع شد و سربازان مصری تابوت او را که پرچم سهرنگ شیر و خورشید بر آن کشیده شده بود، بر دوش حمل کردند. این مراسم احتمالاً یکی از آخرین آیینهای رسمی بینالمللی بود که پرچم شیر و خورشید در آن حضور داشت.
آیتالله روحالله خمینی یک ماه پیش از درگذشت شاه، با هشدار به دولت خواسته بود ظرف ده روز به کاربرد نشان شیر و خورشید پایان دهد.
او همان سال در سخنرانی گفت: «بیرق ایران نباید بیرق شاهنشاهی باشد، آرمهای ایران نباید آرمهای شاهنشاهی باشد؛ باید آرمهای اسلامی باشد. از همه وزارتخانهها، از همه ادارات، باید این شیر و خورشید منحوس قطع بشود؛ عَلَم اسلام باید باشد.»
به این ترتیب، نشان شیر و خورشید با چند صد سال سابقه از پرچم و پول ملی ایران حذف شد و نماد گرافیکی «الله» جایگزین آن شد.
رایت شاهان را صورت شیر است و پلنگ، بر سر رایت او سورت فتح و ظفر است
در ایران باستان، شیر و خورشید هرکدام بهطور جداگانه نمادهایی مهم بودند؛ نمادهایی که بهراحتی میتوان آنها را در بناهای برجایمانده از دورههای هخامنشی، اشکانی و ساسانی مشاهده کرد.
خداداد رضاخانی، تاریخنگار و محقق دانشگاه پرینستون، میگوید شیر و خورشید از جمله علامتهایی بودند که نشان قدرت شاهانه محسوب میشدند: «روی تاج شاهان ساسانی خورشید را میبینیم یا انواع و اقسام گویهایی که میتوانند خورشید باشند.»
به گفته برخی محققان، خورشید نماد ایزد مهر نیز بوده و به همین دلیل اهمیت داشته است.
با اینکه در چندین اثر، حضور توأمان شیر و خورشید دیده میشود، تنها اثری که به نشان شیر و خورشیدِ پرچم ایران شباهت دارد، مهری مربوط به دوران هخامنشی است که در سرزمین پادشاهی پونتوس در ساحل شمالی دریای سیاه پیدا شده؛ در آن شیری دیده میشود که الههای بر پشتش نشسته و خورشید دور آن را احاطه کرده است.
در اسطورههای کهن و ادبیات قدیم ایران نیز کاربرد شیر و خورشید برای بیان عظمت و بزرگی رایج بوده است.
عباس امانت، تاریخنگار و استاد دانشگاه ییل، میگوید دستکم دو بار در شاهنامه فردوسی به نقش شیر بر پرچم ایرانیان اشاره شده؛ از جمله زمانی که هژیر از دور اردوی رستم را به سهراب نشان میدهد و اینگونه به چادر او اشاره میکند:
«درفشی بدید اژدها پیکر است
بر آن نیزه بر شیر زرین سر است.»
شمس در اسد
اصطلاح «قمر در عقرب» که در فارسی رایج است، به پدیده نجومی عبور ماه از مقابل صورت فلکی عقرب اشاره دارد و در باورهای عامه نشانه «نحوست و بدشگونی» تلقی میشود. در مقابل، حالتی کمتر شناختهشده وجود دارد که به آن «شمس در اسد» یا «خورشید در خانهٔ شیر» گفته میشود.
برخلاف قمر در عقرب که هر ماه رخ میدهد، شمس در اسد سالی یکبار در مردادماه اتفاق میافتد و در باورهای سنتی «نویدبخش شگون و خوشیمنی» است.
سعید نفیسی در کتاب درفش ایران و شیر و خورشید (چاپ ۱۳۲۸)، با اشاره به احکام نجومی، «قرار گرفتن خورشید در برج اسد را از مناسبتهای دیرین و ناشی از عقاید اخترشناسان ایرانیان قدیم دانسته است.»
او با اشاره به نام عربی این مناسبت، الشمس فی الاسد، آن را چنین توصیف میکند: «خورشید بر فراز شیر یعنی اوج شرف و اوج اعتلا و درخشندگی... تردیدی نیست که خورشید در برج اسد، که در میانه تابستان است، به اوج خود و منتهای درخشندگی و گرما میرسد.»
نفـیسی همچنین با اشاره به نسخههای مصور برخی از کتابهای ستارهشناسان قدیم، مانند ابومعشر بلخی (قرن نهم میلادی) و عبدالرحمن صوفی، مینویسد که در این کتابها «صورتی از خورشید در خانه شیر، یعنی در برج اسد، دیده میشود که عیناً مانند شیر و خورشیدِ بیرق ایران، خورشید را بر پشت شیر نقش کردهاند.» >>>
نظرات