**نقدی بر شعر مناظره عقل و عشق اثر ماندگار محمود سراجی م.س شاهد** یک سال قبل
Naghmehgar_EshghII

 منتشر شده: ۱۱ بهمن ۱۳۹۱، ۰۱:۰۸
آخرین ویرایش: ۱۱ بهمن ۱۳۹۱، ۲۰:۵۰


در ابتدای سخن، خجسته باد نام خداوند، نیکوترین آفریدگار که ما را آفرید؛

........................................................

عاقلان نقطه پرگار وجودند، ولى
عشق داند كه در اين دايره سرگردانند

بله یاران گرامی و عزیزان جان، "تقابل میان عقل و عشق"  از مباحث ‏شيرينى است كه در ادبيات فارسى و عرفان درباره آن بسيار سخن گفته شده است .

در اين باره سه نظر عمده در ميان متفكران و عارفان مسلمان ديده مى ‏شود:

1 . برخى از متكلمان و فلاسفه اصالت را به عقل مى‏دهند . در نظر اين گروه، تنها ارزشى كه انسان را به سرمنزل مقصود مى‏رساند عقل‏است و عشق سخنانى موهوم وخيالاتى باطل است كه به علت‏سوء مزاج بر انسان عارض مى‏شود . اگر هدف معرفت الاهى و عبادت است، عقل تنها ابزار شناخت و بندگى به شمار مى‏آيد و عشق گم كردن راه است .

2 . برخى از عرفا اصالت را به عشق مى‏دهند و بر اين اعتقادند كه عشق به معناى فنا در معشوق است و با منفعت و منطق منفعت‏طلبانه كه راه عقل شمرده مى‏شود سازگار نيست; بنابراين، «عقل را با عشق دعوى باطل است‏» ; زيرا عقل پاى‏بند انسان است و عشق رها شدن از اين پايبندى‏ها .

3 . در مقابل اين دو گروه‏ عرفاى محقق و حكماى عارف قرار دارند معتقدند عقل و عشق منافى هم نيستند، ارتباطى تنگاتنگ دارند و انسان براى رسيدن به مقصود نهايى (لقاء الله) به هر دو نيازمند است .

صراحى اى و حريفى گرت به چنگ افتد
به عقل نوش كه ايام فتنه‏انگيز است
حاشا كه من به موسم گل ترك مى كنم
من لاف عقل مى‏زنم اين كار كى كنم
مشورت با عقل كردم گفت: حافظ مى بنوش
ساقيا مى‏ده به قول مستشار مؤتمن
(حضرت حافظ)

براى روشن شدن ارتباط و مصاف عقل و عشق و تبيين دليل نظريه‏ها، تعريف عقل و عشق ضرورت دارد.

عقل چيست؟

شايد اين ادعا صحيح باشد كه تعريف هيچ واژه‏اى به اندازه تعريف عقل مشكل نيست; زيرا پى بردن به حقيقت عقل بسيار مشكل است . در طول حيات بشرى تعاريف مختلفى از عقل ارائه شده است كه چه بسا در مقابل هم قرار دارند . به هر حال، در نظر متفكران و اندیشمندان، عقل به دو بخش نظرى و عملى تقسيم مى‏شود . عقل نظرى عبارت است از قوه ‏اى در آدمى كه به واسطه آن تفكر مى‏كند و سخن مى‏گويد و مطالب را از هم تميز مى‏دهد; به عبارت ديگر، عقل نظرى قوه درك كليات است.

عقل عملى قوه تدبير زندگى و سعادت اخروى يا قوه تميز خوب و بد است . عقل به اين معنا دو مرتبه دارد: يكى آنچه فقط به تدبير امور زندگى دنيوى مى‏پردازد و عقل مصلحت‏انديش (فردى يا جمعى) است و از نظر حكماى ما، به تبع قرآن و حديث، عقل بدلى، نيرنگ و شيطنت است . نه عقل حقيقى و دوم عقل ايمانى كه شهوات و تمايلات باطل را در بند مى‏كشد و سعادت دنيوى و اخروى انسان را حاصل مى ‏كند.

عقل ايمانى چو شهنه عادل است
پاسبان و حاكم شهر دل است . . .
عقل در تن حاكم ايمان بود
كه ز بيش نفس در زندان بود . . .
عقل ضد شهوت است اى پهلوان
آنكه شهوت مى‏تند، عقلش مخوان
(حضرت مولانا)

بنابراين، در يك نگاه كلى، عاقل كسى است كه داراى قدرت فهم و تجزيه و تحليل است; عنان زندگى خود را به دست عقل داده و شهوات و نفسانيت را در بند كرده است.

عشق چيست؟

عشق از ماده «عَشَقَ‏» بر گرفته شده است و در عربى نام گياهى است كه به هر چيز برسد در آن مى‏پيچد; آن را تقريبا محدود و محصور مى‏كند و در اختيار خود قرار مى‏دهد . اين گياه در فارسى پيچك خوانده مى‏شود . در انسان حالت محبت‏ شديد كه او را منحصرا متوجه محبوب مى‏كند، نوعى يگانگى بين فرد و محبوبش به وجود مى‏آورد و همه چيز فرد را در اختيار محبوبش قرار مى‏دهد، عشق خوانده مى‏ شود.

عشق دو مرتبه دارد: يكى عشق مجازى كه شايد ترجمه آن به دلبستگى مناسب‏تر باشد; يعنى عشقى كه نفسانى و غريزى است و با رسيدن به معشوق و مقصود و اطفاى غريزه خاموش و ساكت مى‏شود; و ديگر عشق حقيقى و روحانى كه روح انسان و حقيقت انسان با آن همراه است; زيرا انسان، عاشق خدا است و همواره مى‏خواهد با او متحد شود; و اين همان معناى فنا فى الله است.

 بطور کلی، عشق عبارت از افراط در محبت است ؛

عشق قهار است و من مقهور عشق
چون قير روشن شدم از نور عشق

عرفا فقط عشق حقيقى را عشق مى‏دانند كه همان فناء فى الله و عشق به معشوق حقيقى است و هيچ گاه خاموش نمى‏شود . درباره عشق حقيقى و ممدوح در روايات آمده است:

«قال رسول‏الله (ص) افضل الناس من عشق العبادة فعانقها و احبها بقلبه و باشرها بجده»
 با فضيلت‏ترين مردم كسى است كه به عبادت عشق مى‏ورزد و دست‏به گردن آن مى‏آويزد و آن را با قلبش دوست دارد و با بدنش به آن اقدام مى‏ورزد . . . .» روشن است كه عبادت وسيله تقرب به معبود است و عشق به عبادت مقدمه عشق به معبود .

البته رسيدن به كنه عشق حقيقى و بيان آن امكان ندارد . بنابراين، ادبيات عرفانى به تمثيل روى آورده و كوشيده است‏با بيان تمثيلى شمه‏اى از آن حقيقت را بازگو كند .

هر چه گويم عشق را شرح و بيان
چون به عشق آيم خجل مانم از آن
(حضرت مولانا)

مشكل عشق نه در حوصله دانش ماست
حل اين نكته بدين فكر خطا نتوان كرد
بشوى اوراق اگر همدرس مايى
كه علم عشق در دفتر نگنجد
(حضرت حافظ)

مصاف عقل و عشق :

به نظر مى‏رسد، با روشن شدن تعريف عقل و عشق، نظر دقيق‏تر به ارتباط آن‏ها ممكن گرديده است . مى‏توان اين بحث را در چهار بند خلاصه كرد:

1 . اگر منظور از عقل، عقل بدلى باشد كه تمام توجه‏اش دنيا و زندگى دنيوى است، اين عقل مصلحت‏انديش را با عشق كارى نيست; از بن با آن مخالف است و آن را فقط خيالات عاشقانه و هوس‏هاى جوانى مى‏پندارد; اما منظور عرفا و حكماى ما از عقل اين عقل نيست; زيرا اين عقل در حقيقت ‏بى‏عقلى بزرگ است .

2 . اگر منظور از عشق، عشق مجازى يعنى دلبستگى به شهوات و نفسانيت و غرائز است، عقل خدابين و ايمانى چنين عشقى را محكوم مى‏كند; زيرا عقلى كه رو به سوى خدا دارد، تسلط شهوت بر انسان را نمى‏پسندد; مخصوصا اگر شهوت به حد افراط برسد .

3 . اگر منظور از عقل، عقل متعارف ايمانى و مراد از عشق، عشقى حقيقى و فناء فى الله باشد، اين دو در مراحلى درگيرى دارند; زيرا عقل دربند منفعت آدمى است و تمام اعضا و جوارح آدمى را به بند منفعت‏طلبى خود در مى‏آورد; و عشق كه عبارت از ايثار و از خودگذشتگى و فداكارى در راه معشوق است، به هيچ وجه با خودمحورى سازگار نيست .

عرضه كردم دو جهان بر دل كار افتاده
به جز از عشق تو باقى همه فانى دانست
اى كه از دفتر عقل آيت عشق ‏آموزى
ترسم اين نكته به تحقيق ندانى دانست
...
راهى است راه عشق كه هيچش كناره نيست
آن جا جز آن كه جان بسپارند چاره نيست
ما را ز منع عقل مترسان و مى بيار
كان شحنه در ولايت ما هيچ كاره نيست
...
حريم عشق را درگه بسى بالاتر از عقل است
كسی آن آستان بوسد كه جان در آستين دارد
...
عاقلان نقطه پرگار وجودند ولى
عشق داند كه در اين دايره سرگردانند
...

امثال اين تعبيرات در اشعار فارسى فراوان است; زيرا كار عقل مصحلت ‏انديشى و مصلحت‏طلبى است و كار عشق از خود بى خود شدن . عرفا كاملا منكر عقل متعارف نبوده، آن را مانند چراغ و نردبان براى ترقى در عالم معنا لازم مى‏دانند; البته وقتى انسان به عالم بالا رسيد، ديگر به آن نياز ندارد; به عبارت ديگر، در مرحله اول لازم است و در مراحل بالاتر حجاب و زيان . سعدى در اين باره چه خوش مى‏ گويد:

«عقل با چندين شرف كه دارد نه راه است ‏بلكه چراغ راه هست، و اول راه ادب طريقت است و خاصيت چراغ آن است كه به وجود آن راه از چاه بدانند و نيك از بد بشناسند و دشمن از دوست فرق كنند و چون آن دقايق را بدانست ‏برين برود كه شخص اگر چه چراغ دارد تا نرود بمقصد نرسد .»

عرفان، رهروان راه عشق را دعوت مى‏ كند از استدلال‏هاى خشك و خسته‏كننده كه چه بسا ره به جايى نمى‏برد، لحظه‏اى فاصله بگيرند و گوش و چشم خود را به حقايق ازلى و ابدى عالم باز كنند . تلاش عرفان باز كردن راه شهود است . شهود معنوى كه آمد و روح صيقل خورد، حظ روحى حاصل مى‏شود و خدا بنده‏اش را به آن مسيرى كه لازم انسانيت او است، سوق مى‏دهد; زيرا در وراى قيل و قال‏ها حقيقتى وجود دارد كه نياز است از آن سخن گفته شود; و آن معرفت عشقى است كه حكمت ‏به معناى حقيقى كلمه است و اگر كسى به آن عرفان راه نيابد، حقيقت درونى خود را نشناخته است.

4 . عشق حقيقى و عقل بالغ هيچ منافاتى با هم ندارند و در سير و سلوك روحانى همواره همراهند; زيرا عشق به معناى فناء فى الله است و عقل برين به معناى ذوب شدن در توحيد .
 «انسان آنگاه كه به مرحله عشق مى‏رسد تازه مى‏فهمد كه عقل حقيقى همان «عقل برين‏» است كه او دارد و ديگران گرفتار عقال و وهمند و آن را عقل مى‏پندارند .»

فیض کاشانی در این باره می فرمایند :
كوه عقل و بيابان جنونم داده‏اند
حيرتى دارم از اين، كين هر دو چونم داده‏اند

بنابراين، در بررسى رابطه عقل و عشق سه گزاره مهم رخ مى‏نمايد و جلوه گری می کنند که توجه شما دوستان عزیز و همراهان فرهیخته را به آن جلب می نمایم :

1 . عشق محصول شناخت است . انسان با براهين عميق عقلى یا همان عقل نظرى به خدا ايمان مى‏آورد و با عزم و شوق و عشق و اخلاص از راه عقل عملى به او راه مى‏يابد . اما اين مرحله اول راه است .

2 . عقل در برابر عشق باطل مى‏ايستد و آن را كه در بند شهوات بودن است، محصور و محكوم خود مى‏كند . عقل شهوت و غضب و غرایز را در بند مى‏كشد و به خدمت انسان در مى ‏آورد .

3 . انسان وقتى به مرحله عشق رسيد، عقل متعارف را كنار مى‏گذارد " چنان كه انسان مؤمن در مرحله ابتدايى عقل بدلى را كنار مى‏نهد " و آنگاه به مقام حقيقى عقل بار مى‏يابد . در اين صورت عشق فرمانرواى عقل است . عشق در وجود انسان مانند حاكم است و عقل وزير و مستشار او به شمار مى ‏آيد . در اين مرحله، انسان سالك به مقام جمع عقل و عشق مى‏رسد; زيرا عقل برين همان عشق به عبادت و فقط ديدن معبود است .

پس در این میان، رابطه عقل و عشق تا كجا است؟

مشورت با عقل كردم گفت‏ حافظ مى بنوش
ساقيا مى ده به قول مستشار مؤتمن

چنان كه گذشت، عقل متعارف و عشق حقيقى در مراحل اوليه با يكديگر درگير مى‏شوند; اما سالك در مراحل نهايى عقل متعارف را كنار مى‏گذارد و به عقل برين مى‏رسد . در اين مرحله، عقل كاملا با عشق هماهنگ مى‏شود . بنابراين، مناسب مى‏نمايد در اين مجال هر چند به اختصار چگونگى ارتباط عقل و عشق سالك راه يافته به كوى دوست ‏بررسى شود .

عرفا در كتب خود رابطه عقل و عشق را به خوبى تبيين كرده ‏اند . از آن جا كه تحليل همه اين آثار ممكن نيست، تنها يك كتاب به اجمال تحليل مى‏ گردد .

عشق واقعى ديدنى و چشيدنى است نه گفتنى، پس انسان كامل به مقصد و مقصود خود كه همان سير الى الله و لقاء الله و ديدار يار است، نائل مى‏آيد و از شراب سکر آور آن ذره ذره می نوشد و سرمست و مدهوش می گردد.

«اى درويش، عشق براق سالكان و مركب روندگان است . هر چه عقل به پنجاه سال اندوخته باشد، عشق در يك دم آن جمله را بسوزاند و عاشق را پاك و صافى گرداند . سالك به صد چله آن مقدار سير نتواند كرد كه عاشق در يك طرفة العين كند . از جهت آن‏ كه عاقل در دنيا است و عاشق در آخرت است و نظر عاقل در سير به قدم عاشق نرسد .»

شيخ اشراق مى ‏گويد:

گر عشق نبودى و غم عشق نبودى
صدها سخن نغز كه گفتى كه شنودى؟
گر باد نبودى كه سر زلف ربودى
رخساره معشوق به عاشق كه نمودى؟

عشق، نهايت زيبايى است و دست عقل متعارف از ادراك سر جاودانگى آن كوتاه است; چنان كه شیخ عطار در این باره مى‏ گويد:

عقل كجا پى برد شيوه سوداى عشق
باز نيابى به عقل سر معماى عشق
خاطر خياط عقل گرچه بسى بخيه زد
هيچ قبايى ندوخت لايق بالاى عشق

****************************
 

 


 ۲۹۴ بازدید | ۱۶ نظرات | پرچم
بستن

لطفا وارد شوید یا ثبت نام کنید تا بتوانید پرچم این نوشته را ثبت کنید.


گروه: ادبیات
برچسب: تعریف نشده

نظرات

MahmoudSeraji
یک سال قبل

در مصاف عقل و دل پیروز میگردد دلم

بچه شیرعشق من  بر فیل فائق میشود

م.س شاهد

تقدیم به نغمه گر عشق ١١ بهمن ٩١



Soraya
یک سال قبل

باز هم سپاسگزارم از این شرح در بیان عشق وعقل....مانا باشید.


فیض کاشانی :
كوه عقل و بيابان جنونم داده‏اند
حيرتى دارم از اين، كين هر دو چونم داده‏اند



Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل


با ادب و عرض سلام و احترام به محضر استاد بسیار عزیزم و نازنین پدر مهربانم جناب دکتر سراجی
استاد عزیزم، از این همه لطف بی بدیل حضرتعالی و حمایتهای معنوی نسبت به خودم احساس غرور می کنم. انشاءالله هزاران سال پاینده باشید.
با مهر و یک دنیا احترام // نغمه گر عشق



MahdiehValizadeh
یک سال قبل

 

می آموزیم از مقالات روشنگرانه شما 
سپاس 


Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل

خانم اوستا ی عزیز از الطاف پر مهرتان بینهایت سپاسگزارم.
پاینده باشید در سایه سار عشق



Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل

خانم ولیزادۀ عزیز، یک دنیا سپاس از حضور شما.
سایۀ مهرتان مستدام



zohreh26
یک سال قبل

عرفا فقط عشق حقيقى را عشق مى‏دانند كه همان فناء فى الله و عشق به معشوق حقيقى است و هيچ گاه خاموش نمى‏شود . درباره عشق حقيقى و ممدوح در روايات آمده است:

«قال رسول‏الله (ص) افضل الناس من عشق العبادة فعانقها و احبها بقلبه و باشرها بجده»
با فضيلت‏ترين مردم كسى است كه به عبادت عشق مى‏ورزد و دست‏به گردن آن مى‏آويزد و آن را با قلبش دوست دارد و با بدنش به آن اقدام مى‏ورزد . . . .» روشن است كه عبادت وسيله تقرب به معبود است و عشق به عبادت مقدمه عشق به معبود ........بینهایت ممنونم از شما بهره مند شدم.زنده باشید.

 



MahmoudSeraji
یک سال قبل

رضای خوش قلم و نازنینم سه روز در گیر پزشک و متخصص تدوین ویدئو مرا از نوازش لعبت قلمت نقد مناظره باز دشت اما در عجبم که یاران همیشه همراه چرا غیبت داشتند ، در یک جمله بگویم که سبک تحقیق ات از نوادر نویسندگی است و چقدر بخود می بالم که روز اول این خصیصه

را در قلمت یافتم امروز این عاشقانه ، عارفانه ها دل هر کسی را میبرد بشرط اینکه فقط یک بار خوانده باشند انشاالله فردا بیدار میشوند و میخوانند  محمود سراجی م.س شاهد



MahmoudSeraji
یک سال قبل

آقای مهندس اجازه میخواهم از دخترم زهره عزیز من تشکر کنم خیلی زحمت کسیدند تا توانستند وارد سایت شوند چون iroon  را با یکo می نوشتند ممنون سرکار خانم مومنی پایدار و شاد کام باشید  محمود



MahmoudSeraji
یک سال قبل

با درودی گرم ، من سه چهار روز نبودم و مشغول تعمیر روغن سوزی و موتور و تعویض

[ کلیه با تشدید ] بودم هر چند مقاله عاشقانه عارفانه  و دلنواز نغمه گر عشق چندان غریب نیفتاده اما من بازگشم خانه یار بی دلدار بود .... دیدم که این محفل انس بی حضور شما  اصلا صفا ندارد و محفل انس نیست  ..... سخنانی فاخر و بدیع که آدم را به هوس می اندازد

که هر روز بشنود ، یا علی مقاله و سایت منتظر حضور دستهای نازنین و نوازشگر شماست....همه تان را دوست دارم  محمود سراجی 



parvin
یک سال قبل
درود بیکران بر استاد سراجی عزیز و با سپاس از جناب نغمه گر عشق که دستی بر ساز پر طنین (استاد) عشق زده اید,  نوای دلانگیز آن مستی آفرین است. پایدار باشید ،،،

با مهر پروین علیزاده

 



Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل

خانم مؤمنی عزیز از لطف و محبتتان سپاسگزارم.
پاینده باشید در سایه سار عشق



Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل

خانم علیزاده عزیز، این نوای دل انگیز قطعاً با حمایتهای معنوی شما عزیزان و یاران همراه ، بر دل و جان خوش می نشیند.



Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل

دوست گرامی Mindys عزیز، از لطف و محبت شما سپاسگزارم.
سایۀ مهرتان مستدام



Naghmehgar_EshghII
یک سال قبل

با ادب و عرض سلام و احترام به محضر استاد بسیار عزیزم و نازنین پدر مهربانم جناب دکتر سراجی
پدر عزیزم، به سهم خود از الطاف بی حریمتان تشکر و قدردانی می نمایم و از راه دور دست مهربانتان را به گرمای مهر می فشارم. امید است از این پس با حمایتهای معنوی بیشتر دوستان محفل انس پر رونقتر شود.
با مهر و یک دنیا احترام // نغمه گر عشق

 





iroon.com Ad: Cartoonists Rights Network International
iroon.com Ad: Yekibood Children
iroon.com Ad: Dina Asnaashari RE/MAX Realtor